« وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ تا آخر آيه » 83 فخر : ابو مسلم گفته است : يعنى اگر نميبود كمكها و پيشرفتها كه از طرف خداوند پى در پى نصيب شما مىشود البتّه شما مردم پيرو شيطان ميشديد مگر آن عدّه ى كم كه دانا و بينا هستند و متوجّهند كه شكست از دشمن نشانه ى دين باطل نيست ، و نيز چيرگى بر دشمن ثابت نميكند درستى دين را بلكه تصديق و تكذيب آنها وابسته بدليل است و تحقيق و فهم ، و هم مطلب امام است : عدّه اى از مفسّرين گفته‌اند : يعنى اگر پيغمبر و قرآن نميبود همه پيرو شيطان بوديد و كافر ، مگر آن عدّه ى قليل مثل : قسّ بن ساعده ى ايادى ، و ورقة - ابن نوفل ، و زيد بن عمرو بن نفيل كه با نبودن پيغمبر ( ص ) و قرآن پيرو حقّ بودند و خدا شناس . سخن ما : 1 - اگر در اخلاق مردم و گفتگوى روزانه شان دقّت كنيم ، همين كه در آيه سرزنش شده است خوى بيشتر اشخاص است چنان كه در اول آيه يادآورى شده است بيهوده گوئى مردم كه هرچه به خيال يا بگوششان ميرسد نسنجيده و نفهميده همه جا ميگويند ، و در چند سال پيش كه اجانب تعلَّق خاطرى بيشتر باكاذيب داشتند عده اى را مأمور ميكردند كه در مجالس و شهرها و قصبات با طبقات مختلف مربوط شوند و مطالبى را براى آنها تجزيه و تحليل كنند ، اشخاصى هم كه شايد فهميده و يا تحصيل كرده بودند بلندگوى آن مأمورين شده و افكار و عقايد آنها را با بياناتى شديدتر نقل ميكردند تا آنجا كه نيروى مقاومت را از اشخاص سلب نموده و يأس و نااميدى در دلها بجاى ميگذاشتند ، خودم حاضر انجمنى بودم و آنقدر از اين بيهوده سرائىها شنيدم كه عاقبت شكيبائى خود را از دست داده به آن گوينده اعتراض كردم : چرا با اين سخنهاى خود ارعاب مسلمين ميكنى ؟ و بيشتر كسانى كه ميخواهند پرحرفى را پيشه خود كنند كوچكترين خبر از روزنامه يا ناقل را در مجالس وسيله ى سرگرمى ديگران و دلخوشى خود قرار ميدهند و مردم را ناراحت و نااميد ميكنند ، بلكه براى بيچارگان توليد زحمت ميكنند ، اگر در گوشه اى از جهان اختلاف كوچكى ميان ملت و دولت توليد مىشود ، آن را موجب اغتشاش و گرانى ارزاق مملكت خود معرّفى ميكنند ، و